Kuir Edebiyat Nedir Ne Değildir?

Öncelikle ‘kuir hareket nedir ne değildir’den başlayalım.

Çünkü kuir hareket bizde olduğu kadar başka coğrafyalarda da yanlış anlaşılıyor. Kuir denince akla hemen LGBTİ+ bireyler geliyor ki tam olarak doğru değildir. Elbette LGBTİ+’ların arasında kendini kuir olarak tanımlayanlar da vardır, ancak kuir olma hali bambaşka bir varoluşa işaret eder. Kuir hareket, düşünüldüğünden daha geniş bir alanı kapsamakta ve sanıldığından daha büyük bir kitleyi kucaklamaktadır.

Kuir kelimesinin sözcük karşılığı tuhaf, yamuk, anormal, aşağılık gibi anlamlara gelir. Aynı zamanda argoda ‘ibne’ olarak kullanılır. (Bu ismi ilk sahiplenen Queer Nation[1] olduğu için akla ilk gelen LGBTİ+ bireyler oluyor.) Batı’da uzun dönem LGBTİ+’ları aşağılamak için kullanılan Kuir sözcüğünü bilinçli olarak sahiplenmiştir Queer Nation. Madem siz bize tuhaf, anormal, aşağılık diyorsunuz o halde biz de size “Kuiriz ve buradayız diyoruz” diyerek heteronormatif ideolojiyi kendi silahıyla vurmuştur. Böylece her türlü cinsel sınıflandırmayı, normal görünme ve davranma fikrini protesto etmiştir.

Kökleri Antik Yunan’a kadar giden hümanist ve düalist düşünce, heteronormatif ideolojinin en önemli ayağını teşkil eder. Bugün tüm dünyaya egemen olan ve yaşamın her alanına nüfuz eden Batı ideolojisi, bu hümanist ve düalist temsillerle ve onun fallus merkezci eril diliyle hüküm sürmektedir. Hümanist düşünce, insanı dünyanın merkezinde konumlandırır ve kendi dışındaki tüm canlıları görmezden gelir veya hükmeder, olmadı yok eder. Onlar için doğa, tüm canlıların bir arada olduğu ortak bir yaşam alanı değil savaşılması, ehlileştirilmesi gereken bir mücadele arenasıdır. Tabii burada kastedilen insan, Batılı, beyaz, güçlü, kültürlü erkekinsandır. Kadınlar, çocuklar, engelliler, diğer renkten insanlar yoktur hümanist kategoride.

Düalist düşünce ise kültürün doğadan, insanın hayvandan, erkeğin kadından,  güçlünün zayıftan, beyazın renkliden, batılının doğuludan, yerlinin yabancıdan, düzcinselin eşcinselden ‘daha iyi ve makbul’ olduğu fikrini varsayar. Bütün bu hümanist ve düalist dayatmalar, Platon’dan beri karşımıza çıkar ve Descartes’la doruğuna ulaşır. Descartes özellikle zihin/beden ayrımını öne çıkarır. Ona göre beden, doğuştan cinsiyetlidir, yekparedir, aklın altında sıralanmıştır ve aklın müdahalelerine muhtaç bilinçsiz bir mekanizmadır. Elbette bu konumlandırmaları kaçınılmaz olarak cinsiyetçilik, ırkçılık, türcülük, milliyetçilik gibi tarihsel olarak yapılandırılmış ayrışmalar izler.

Tarihsel olarak inşa edilmiş bu düalist ve hümanist kategoriler, kuir hareketin karşı çıktığı başlıca alanlardan biridir. (Kuirin salt homofobi karşıtı bir hareket olmaktan  çıkıp çok daha geniş anlam ve alan kazanması işte bu noktada başlar.) Dolayısıyla toplumsal kimlik, toplumsal cinsiyet ve cinsel yönelimlerle ilgili her tür tanıma, dolayısıyla kimlik ve cinselliğin üzerine kurulduğu baştan belirlenmiş kategorilere karşıdır Kuir hareket. Bu bağlamda kimliklere değil kimliksizleşmeye vurgu yapar. ‘Normali’, ‘Normalliği’ kuran yapıları sorgularken amacı yüzyıllardır kıyıda köşede tutulanı merkeze çağırmak değil, bizzat merkezi darmaduman etmektir. Yani  mahremiyet hakkıyla değil kamusal olma özgürlüğüyle ilgilidir.

Kuir hareketin önemli düşünürlerinden Judith Butler’ın da belirttiği gibi ‘sabitlenmemesi gereken, akışkan ve gezen’ bir kavramdır kuir. Belli bir tanıma ihtiyacı yoktur. Onu tanımlamalar içerisine hapsetmek, kuirin amacına ve ruhuna aykırıdır. Kuir’lik bir varoluş halidir. Sabit bir kavram değildir, sürekli değişen, gelişen bir oluşumdur.

Kuir hareketten kısaca bahsettikten sonra gelelim asıl konumuza.                                                  

Kuir edebiyat nedir ne değildir?                                                                                           

 1. Tarihsel olarak inşa edilmiş toplumsal kimlik, toplumsal cinsiyet klişelerine dayanan metinler kuir edebiyat değildir. Kuir edebiyat, sabit ve değişmez kabul edilen kimlik ve cinsiyet klişelerini alaşağı eden metinlerdir.                                                                                               

2. Kuir edebiyat -sanıldığı üzere- LGBTİ+ edebiyatı değildir, feminist edebiyatı da değildir. Çünkü kimlik temelli bir edebiyat değildir. Ayrıca salt homofobi ve kadın düşmanlığından muzdarip olanları değil, heteronormatif hegemonyanın yarattığı her türlü ayrımcılıktan başı dertte olanları; türcülük, ırkçılık, milliyetçilik, militarizm, küresel felaketler, hayvan ve ağaç katliamları, engelli hakları gibi pek çok alanda mücadele edenleri de kapsar.                                                                                                                                     

3. Kuir edebiyat, dile hâkim olan heteronormatif eril söylem içeren metinler değildir.  Bilindiği üzere edebi söylemin yegâne aracı dildir ve dil masum bir iletişim aracı değildir. Dildeki yapılar –avcı toplayıcılıktan yerleşik düzene geçildiğinden beri– heteronormatif kültürel kodlarla donanmıştır. Bu nedenle bir metin ister düzcinsel, ister eşcinsel, ister çokcinsel bağlamında olsun, eril dille yazılmışsa, kuir edebiyat değildir. Kuir edebiyat, dile hâkim olan eril söyleme, elinde olan tek araçla, yani kendi yarattığı diliyle (nötr veya daha yaratıcı bir dille) meydan okuyan metinlerdir. Tüm kurumlarıyla bilinç katmanlarımıza yerleşmiş olan kültürel dinamiklere karşı yepyeni bir dil oluşturmak, kuir edebiyatın olmazsa olmazıdır.

Queer Nation[1] Homofobinin her türüyle yüzleşmek ve mücadele etmek için 1990’da New York’ta kurulmuş LGBTİ aktivist örgütüdür.